Hiểu như thế nào về “bậc hữu học” và “bậc vô học” trong kinh điển?

Có người cho rằng hữu học là người còn đang học, còn vô học là người không cần học nữa. Thực ra, đây không phải là cách phân loại theo học vấn hay tri thức, mà là sự phân định dựa trên mức độ tu chứng và đoạn trừ khổ đau.

Cần hiểu rằng “học” trong kinh điển không phải là học kiến thức thế gian, mà là học để giải thoát. Học ở đây chính là con đường giới, định và tuệ. Vì vậy, nói hữu học hay vô học là nói đến việc còn hay không còn điều phải tu để chấm dứt khổ đau.

Bậc hữu học là những vị đã chứng Thánh quả nhưng chưa hoàn tất con đường tu tập. Theo kinh điển, bậc hữu học bao gồm các Thánh đệ tử từ Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm cho đến những vị đang trên lộ trình tiến tới A-la-hán. Những vị này đã thấy được chân lý, đã đoạn trừ tà kiến, nghi ngờ, đã không còn rơi trở lại hàng phàm phu. Tuy nhiên, các vị vẫn còn những phiền não vi tế, đặc biệt là tham, sân, si ở mức độ sâu, nên vẫn cần tiếp tục tu tập.

Vì vậy, gọi là hữu học không có nghĩa là còn thấp kém. Ngược lại, đây là danh xưng rất cao quý, chỉ cho những người đã bước vào dòng Thánh, đã thấy con đường và chắc chắn không lạc hướng. Họ giống như người đã nhìn thấy bờ bên kia, đã đặt chân lên con đường đúng, nhưng vẫn còn phải đi tiếp cho đến khi viên mãn.

Bậc vô học là người đã hoàn tất con đường học để giải thoát. “Vô học” không có nghĩa là không học gì nữa, mà là không còn điều gì cần phải học thêm để đoạn trừ phiền não. Trong kinh điển, bậc vô học chính là A-la-hán, người đã đoạn tận mọi lậu hoặc, chấm dứt sinh tử luân hồi.

Bậc vô học đã viên mãn giới, thành tựu định và hoàn tất tuệ. Những gì cần làm đã làm xong, gánh nặng sinh tử đã được đặt xuống. Vì thế, gọi là vô học theo nghĩa không còn bài học nào liên quan đến sinh tử khổ đau phải tiếp tục. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc dừng lại trong hiểu biết hay hành động. Bậc vô học vẫn sinh hoạt, vẫn nói pháp, vẫn giáo hóa, nhưng mọi hành động đều xuất phát từ trí tuệ và giải thoát, không còn vì bản thân.

Sự khác nhau căn bản giữa bậc hữu học và bậc vô học nằm ở chỗ ngã chấp đã đoạn tận hay chưa. Bậc hữu học vẫn còn tu để trở thành, còn bậc vô học thì đã là rồi. Do đó, sự phân biệt này không nằm ở hình thức bên ngoài, mà nằm ở chiều sâu nội tâm.

Đối với người học Phật, hiểu đúng hai khái niệm này giúp nuôi dưỡng thái độ khiêm hạ và thực tế. Trước khi đoạn tận tham, sân, si, thì dù công phu nhiều đến đâu, vẫn là người đang học. Đồng thời, điều này cũng mang lại niềm tin rằng con đường tu tập có điểm đến rõ ràng, không phải là sự nỗ lực vô định.

Tóm lại, trong kinh điển, bậc hữu học là người đã bước vào dòng Thánh nhưng vẫn còn điều cần tu tập, còn bậc vô học là người đã hoàn tất con đường giải thoát. Hai danh xưng này không nhằm phân chia hơn thua, mà giúp người tu nhận diện đúng vị trí của mình trên con đường, để tiếp tục đi cho vững vàng và không tự mãn.